Пегматитті кенорындардың жаралуы жағдайлары
Работа добавлена: 2016-06-25





Билет 2

Пегматитті кенорындардың жаралуы жағдайлары

Пегматиттер деп тереңдік массивтер қатаюының аяққы сатысында қалыптасытын, минералдық құрамы, морфологиясы, құрылымы мен генезисі бойынша өзіндік сипатқа ие сонғы магмалық денелерді айтады. Олар интрузилық таужыныстар мен посмагмалық руда желілері арасында өтпелі жағдайда болады. Пегматиттер кеңістікте инрузиялық таужыныстармен байланысты, өйткені олардың ішінде немесе тікелей солардың маңында орналасыды.Пегматиттер мен түпнұсқа таужыныстардың құрамы бірдей болғанымен, олар бір-бірінен мынадай ерекшеліктермен ажыратылады: пегматит денелердің өлшемі кішілеу болады, пішіні желі мен ұя тәрізді,ішкі құрылысы белдемделген, таужыныстардың құрылымы ірі және зор түйірлі, минералдык құрамы күрделі, құрамында ұшпа минералдаушы компоненттер, сирек және сирекжер элемнттер болады, бұрынғы минералдық ассоцияларды кейінгілердің алмастыру белгілері байқайлады.

Пегматиттерге кез-келген құрамды интрузиялық таужыныстар да кездесетіні тән. Бірақ олардың арасында басым таралғаны және жетекші мәнге ие болатыны гранит пегмамтиттер, кейде сілтілі және ультранегізді пегмаматиттер кездеседі.

Пегматиттердің өнеркәсіптік құндылығы өте жоғары болғанына қарамай, олардың генезисіне қатысты көптеген мәселлер әлі күнге дейін толық шешімін тапқан жоқ. Бұл олардын типтерінің көптіігіне, құрылысы мен құрамының заңдылықтарын анықтаудың күрделілігіне байланысты, пегматиттер қалыптасуының физиклық-химиялық және геологиялык жағдалардың кең диапозоны осының кәүсі болып табылады.

Қазіргі гипотезалар бір-бірінен мынадай пункттер-пегматит жасаушы магмалық балқыма мен метасоматоздың рөлі, өзгертуші ерітінділердің көзі, магмалық балқымадағы жүйенін тұрақтылық дережесі мен ұшпа қосылыстардың (су және т.б) ерігіштігі бойнша алшақтайды.Осы белгілер бойынша қазір белгілі гипотезаларды шамамен үш топқа біріктіруге болады;1) қалдық балқыма гипотезасы;2) метасоматоздық ерітінді гипотезасы;3) қалдық балқыма мен метасоматоздақ ерітінді гипотезасы.

     Біріннші гипоезаны А.Е Ферсман ұсынған және одан кейін К.А Власов, А.И. Гинзбург пен т.б зерттеушілер дамыткан, пегматитер магма ошағынан дараланып, ұшпа компоненттерге (o, F, Cl, B, CO2 және т.б) қаныққан қалдық магманың қатаю өнімі болып табылады. Алдымен кәдімгі магмалык минералдар кристалданады, олар осыдан кейін пневматолиздік-гидротермалық ерітінділер жасайтын ұшпа минералдаушылардың ықпалына ұшырайды.Алғашқы минералдар жартылай басқаларға алмасып, жаңалары пайда болады.Минерал жаралу процесі температураның 700-800-ден 400-50 C-қа дейінгі аралықтарында жүреді.Осыған байланысты пегматит жаралымдардың әр фазасында өзіндік минералдар бөлініп, тиісінше пегматит денелерінің құрылысы өзгереді.

Осындай жағдайларда, бір жағынан, қапталдас таужыныстар затын ассимляцияланған және, екінші жағынан; біршама кремнеземін қапталдас таужыныстарға беруіне байланысты кремниийсізденген будан (гибрид) пегматиттер пайда болған.

  Пегматиттердің минералдық құрамында силикаттар мен оксидтер басым кездеседі. Таза желі гранит пегматиттері далашпаттардан, кварц пен слюдалардан тұрады. Будан пегматиттер ассимиляцияланған таужыныстар құрамына байланысты, көбінесе дистен силлиманит, мүйіз алдамышы, пироксен,сфен және корунд сиқты минералдардан тұрады.

Пегматит денелерінің негізгі пішіндері-қарапайым қабат тәрізді және күрделі желілер; кейде линза, ұя және құбыр тәрізді денелер кездеседі. Денелердің өлшемдері ерекше әр түрлі; қалындығы 10-25 метрден 50-200 метрге дейін ауытқиды; еңістігі бойынша ұзындығы ондаған-жүздеген метр, созылымы бойынша жүздеген метрден бірнеше километрге дейін.

  Пегматиттік кенорындар генетикалық жіктеме бойынша қарапаыйм, қайта кристалданған және метасоматоздық кристалданған түрлерге бөлінеді.

Қарапайым пегматиттер арасында өнеркәсіптік мәнге кварц далашпатты кенорындар ғана ие, олардан комплексті керамзит шикізаты аланып, фарфор мен фаянс өнеркәсібінде пайдаланылады. Керамикалық пегматит кенорындары Карелияда( Хетоламбино, Чкаловское, Лупикко), Кола түбегінде, Украинада (Бельчаковское, Глубочанское), Шығыс Сібірде (Мама-Чуй), Швецияда, Финляндияда, Норвегияда, Индияда, АҚШ- та, Канада, Бразилияда белгілі.

2.Интрузивтік денелердің жапсарларын зерттеу.

Интрузиялардың жер бетіне шығу дәрежесі жоғары болған жағдайда, олардың шекарасын анықтау қиыншылық туғызбайды. Олар ашылымдар мен аэросуреттерде жақсы көрінеді. Жапсарлық беттер байқауына қарай айқын, айқын емес және жасырын жапсарлар болып бөлінеді. Айқын жапсарларда таужыныстар дәндерінің ірілігі аз өзгереді бірақта минералдық құрамы мен құрылымы әр түрлі болып келеді. Жасырын жапсарларда таужыныстардың бір түрі екіншісіне өзара заттар алмасуына байланысты біртіндеп өтеді. Мұндай жағдайда жапсарлық бет орыны белгісіз, ол шартты түрде таужыныс зонасының минералының бір түрімен қанығуы арқылы ғана анықталады.

Ал сыртқы түріне қарай жапсарлық бет тегіс, толқынды, құжбанды, тісті, апофизалық және қабатты-инъекциялы болып келеді. Егер жапсарлық бет тегіс немесе жай толқынды болып келсе, онда олардың жатыс элементтерін тау-кен құбылнамасымен, ал басқа жапсарлық бет түрлерін бір түзу бойында орналаспаған үш нүкте немесе екі көрінетін құлау бағыттары бойынша анықталады.

Жапсарларды ашылымдар мен аэрофототүсірімдерде бақылау, олардың сыйыстырушы жыныстармен арақатынастылығы туралы пікір айтуға мүмкіндік береді. Интрузивті денелер мен сыйыстырушы таужыныстар арақатынастылығының үш түрі бар: белсенді, трансгрессивті және тектоникалық..

Белсенді жапсарлардың белгілері: а) сыйыстырушы жыныстарды бұзып –жарып, қиып өтуші апофизалар, желілер; ә) жапсарлы метаморфизм әсерінен сыйыстырушы жыныстардың жаңадан кристалдануы және басқадай өзгерістерге ұшырауы. Олардың пәрменділігі интрузивті денеден алшақтаған сайын бірте-бірте төмендейді; б) интрузия құрамында оны қоршаған таужыныстар кесектерінің (ксеналиттердің) болуы.

Трансгрессивті жапсарлардың белгілеріне мыналар жатады:

а) үстіңгі қатқабаттың базалық қабатында интрузивті таужыныстың үгілген кесектері мен малтатастардың болуы;

ә) интрузияны жабындап жатқан түзілімдерде ешбір жапсарлық өзгерістердің болмауы;

б) шыңдалу зонасының жоқтығы;

в) жапсардың интрузияны қиып өткен дайкалар мен жарылысты бұзылыстарды қиып жатуы;

г) шөгінді жыныстардағы қабаттылықтың жапсарға параллель орналасуы.

Тектоникалық жапсарлар интрузивті денелердің сыйыстырушы жыныстармен жанасуы жарылысты бұзылыстар арқылы өтуіне және олардың үгілу, милониттену және тақтатастану зонасымен сипатталуымен ерекшеленеді. Мұндай жапсар негізінен серпентинденген гипербазитті интрузивтерге тән және оларға суық қалпында ауысу тән.

3.Жер қойнауын мемлекеттік зерттеу жұмыстарын сипаттаңыз.

Жер қойнауын геологиялық зерттеулер «Жер қойнауы және жер қойнауың пайдалану туралы»  Заңның  3 статьясының 3 бапына сәйкес  жер қойнауың геологиялық зерттеу құқы жеке және заңды тулғаларға  беріледі.

Мемлекеттік геологиялық зерттеу құқығы мұндай зерттеулер жүргізу құзыреттілігі бар органдармен келісім – шарт жасау арқылы іске асырылады. Мемлекеттік геологиялық зерттеулер құрамына аймақтық геологиялық түсіру  жұмыстары, геологиялық, геофизикалық, геохимиялық, гидрогеологиялық зерттеулер,  іздеу, іздеу-бағалау мен іздеу-барлау және барлау жұмыстары, мемлекеттік геологиялық карта жасақтау, жер қойнауын зерттеу мен пайдалану саласындағы қолданбалы ғылыми зерттеулер, гидрогеологиялық пен мұнай  ұңғымаларының өз-өзінің лақылдап төгілуің жою сияқты жұмыстар мен зерттеулер кіреді.

Жер қойнауын мемлекеттік геологиялық зерттеулер әдетте  бюджеттен қаржыландырылады бірақта ҚР заңына кайшы келмейтің басқа да қаржылық көздердең қаржыландырылуы мүмкін. Қаржыландыру көздеріне қарамай мемлекеттік геологиялық зерттеулер бекітілген жоба және нұсқаулық материалдар арқылы іске асырылады.

Әдетте жыл басында геология және жер қойнауын пайдалану комитеті ҚР ЭМРН геологиялық мемлекеттік жер қойнауың  зерттеудің бюджеттік бағдарламалар нысаналары бойынша осы жылға  жұмыстар мен қызметтерді мемлекеттік сатып алудың ашық конкурсың өткізу туралы хабарлама береді.  Сатып алынатың жұмыстар мен  қызметтердің толық тізімі, олардың көлемі, берілетің орыны және арнайы ерекшеліктері толығымен конкурстық құжатта көрсетіледі.

4.Техногенез және оның әрекеттері.

Қазақстанның ұлан-байтақ территориясында көптеген пайдалы қазбалар, кенорындар барланған, игерілген, барланып-та, игеріліп-те жатыр. Көптеген рудниктер, карьерлер, байыту фабрикалары, металлургиялық зауыттар минералдық-шикізат өнеркәсібінде жұмыс істеп қара, түсті, асыл, сирек металдар өндіріп жатыр. Жер қойнауынан әр жыл сайын 1,5-2,0 миллиард тоннадай кен қазылады. Осы қазылған кендердің тек 10% ғана соңғы өнім болып шығады. Қара металдар өндірісінде бұл көрсеткіш 50% дейін жетеді де, ал түсті металдар өндірісінде бұл көрсеткіш 1-2% ғана құрайды. Бұл мәліметтер жерастынан шығатын тау-кен массалары қалдықтар ретінде көп жерлерді алып жатқанын, қоршаған ортаға зиян келтіріп жатқанын көрсетеді. Осындай қалдықтардың саны қазіргі уақытта, кейбір мамандардың айтуы бойынша 38 миллиард тоннаға жетіп қалды. Осыған жыл сайын 400 миллиондай тау-кен массасы қосылады екен. Осы тау-кен массаның ішінде баланстан тыс рудаларда бар. Осыдан бірнеше жылдар бұрын баланстан тыс рудалар қазір баланстағы рудалар болып табылады. Дүниежүзі бойынша минералдық шикізатқа сұраныс өсіп келеді, бұл жағдай кенорындарды игеру темпін күшейте береді де қалдықтар саны көбейе береді. Кенорындардың тереңдігі көбейген сайын және игеруге кедей кенорындардың қосылғанына байланысты соңғы жылдары қалдықтардың тау- кен өнімдерінің бір өлшемге келетін сыбаға мөлшері (удельный вес) өсу тенденциясы байқалып отыр. Егер ХХ ғасырдың 50-жылдары бір тонна тауарлы руда өндіру үшін жер қойнауынан 1,5 тоннадай руда қазып алу керек болғанда, сол ғасырдың 70-жылдары – 2 тоннадай, ал қазір болса бұл көрсеткіш 3 тоннаға жетіп қалды. Тауарлы концентраттың әрбі тоннасын өндіру үшін 5 – 6 тонна байыту тастандылары (хвосты) шығады. Тау-кен бизнесінің негізгі қалдықтары кенорындарды ашу (карьер), жерасты үңгімелерін жүргізу кезінде пайда болады. Қалдықтардың көпшілігі қара (Fe, Mn, Cr) және түсті (Cu, Pb,Zn, Al т.б.) металдары бар рудаларды қазған кезде пайда болады. Байыту процесінде рудадағы металдардың 75-80%, ал балқыту кезінде 80-95% алынады. Металдардың қалған бөліктері қалдықтардың ішінде қалады. Әлбетте металды кенорындардың рудалары құрамы жағынан кешенді болып келеді. Руда ішінде асыл (Au, Ag, Pt т.б.), сирек және сирекжерлі (Bi, Se, Te, Sn, Cd, Ge, Jn, Ga, Co, Ni, V т.б.) кездеседі де олардың негізгі бөліктері қалдықтарға, тастандыларға кетеді.Сонымен тау-кен байыту және металлургия өңдірістеріндегі қалдықтар мен тастандылардың ішіндегі пайдалы компоненттердің мөлшері табиғи кенорындардың қорларымен өлшемдес.Осы қалдықтар мен тастандылар туынды (вторичные) минералды-шикізаттар құрамы болып табылады. Олардан көптеген қара, түсті, асыл, сирек, сирекжерлі элементтерді және күкірт пен барит сияқты пайдалы қазбалардыөндіруге болады. Металсыз таужыныстарда әйнек, құрылыс, тыңайтқыш өндірістерінде оларды қолдану мүмкіншіліктері туады. Бұл мәселелерді шешуде қазіргі елімізде қолға алынып жатқан индустриалды-инновациялық даму бағдарламасы үлкен себебін тигізеді. Тау-кен байыту, металлургия өндірістерінің қалдықтары мен тастандылары, әлбетте, инфраструктурасы дамыған, еңбек ресурстары көп аудандарда жатады. Сондықтан оларды игерудің көп мәселелерін шешу көп қиындықты туғызбайды. Жер қойнауын игерудің жарамсыз әсері көпжақты болып келеді: пайдалы қазбалардың едәуір бөлігі қалдықта, тастандыда қалып жатса, қоршаған ортаға, жер қойнауына тигізетін әсері қазір өте күшейіп тұр. Мысалы Оңтүстік Қазақстан облысындағы Мырғалымсай қорғасын-мырыш кенорны игерілгеннен кейін, тереңдігі 500-600 метрге дейін, аумағы 1500 км2 дейін депрессиялық оймақ пайда болған, сөйтіп жер бетінде көптеген жарылымдар пайда болған. Ал жер қойнауынан, байыту- металлургия процестерінен шыққан қалдықтармен тастандылар қаншама ауыл-шаруашылығына пайдалы жерлерді алып жатыр. Және де бұл қалдықтар мен тастандылар елді-мекендердің айналасында жатыр. Байыту фабрикасы тастанды-лардың ішіндегі флотореагенттер ашық су қоймаларымен қатар жерасты суларын да ластайды, олардың қаншама бөлігі ауаға кетіп жатыр.

5.Геотектоника ғылыми аясында палиноспатикалық талдау жүргізу неге негізделген? П а л и н с п а с т и к а л ы қ   т а л д а у   әдісі геотектоникалық зерттеулерде соңғы онжылдықтарда ғана қолданыла бастаған әдіс. Бұл әдіс көмегіменлитосфераныңкөлбеу (горизонталь) бағытта алыс қашықтықтарға жылжып кеткен ірі-ірі блоктарын құрайтын таужыныс қатқабаттарының тұңғыш жаралу орнын (координатын) анықтайды. Әдіс аталған блоктар ауқымындағы шөгінді таужыныстар құрамындағы ферромагнитті минералдардың палеомагниттік қасиеттерін талдауға негізделген. Жер өзінің магниттік полюсінің орнын геологиялық уақыт барысында дәйім өзгеріп отырғандығы белгілі, мұндай өзгерістерді «жердің магниттік  полюс инверсиясы» деп атайды. Таужыныс құрамындағы кез келген ферромагнитті минерал өзінің алғаш түзілу сәтінде Жердің сол кездегі магниттік өрісіне параллель бағытта магниттеледі және ол осы магниттелу бағытын енді қайтып өзгертпейді. Осы ферромагнитті минералды кіріктірген шөгінді таужыныстарлитосфераның (жер қыртысының) жылжымалы блоктары ауқымында алыс қашықтықтарға жылжи отырып, келесі геологиялық дәуірлер мен кезеңдерде мүлдем өзге өңірлерден орын тепкен жағдайда, олардың жаңа мекеніндегі магниттік өріс көрсеткіштері олардағы таужыныстардың алғаш түзілу сәтіндегі магниттік өріс бағытына мүлдем сәйкеспейтін болады. Ендеше зерттелген таужыныстың геологиялық көнелігін анықтау және оның жаралу сәтіндегі магниттік өріс көрсеткіштерінің бүгінгі орналасу аймағындағы магниттік өріс көрсеткішінен айырмашылығын анықтау нәтижесінде сол таужыныстармен көмкерілгенлитосфера блоктарының алғаш орналасу орнын және олардың кейінірек қандай қашықтықтарға жылжып кеткендігін біршама дәл анықтауға болады. Бұл зерттеу әдісін дұрыс қолдана білудің бірден-бір шарты –  магниттік өріс бағыты өлшенген минералдарды кіріктіретін шөгінді таужыныс үлгілері дүниенің төрт жағы тұрғысынан мұқият бағдарланған болуы тиіс. Палинспастикалық зерттеулер нәтижесіндепалинспастикалық карталар құрастырылады.




Возможно эти работы будут Вам интересны.

1. Карбонатитті кенорындардың жаралуы жағдайлары. Кенорындардың мысалдары

2. Магмалық кенорындардың жаралуы жағдайлары. Кенорындарының мысалдары

3. Плутоногенді гидротермалды кенорындарының жаралу жағдайлары